Zez u niemowląt - kiedy jest normą, a kiedy wymaga konsultacji lekarza?
Co to jest zez?
Zez, nazywany także uciekającym okiem, to nierównoległe ustawienie gałek ocznych. Mówimy o nim wtedy, gdy oczy nie patrzą w tym samym kierunku i nie poruszają się symetrycznie. Zez zaburza rozwój prawidłowego widzenia obuocznego i przestrzennego oraz może prowadzić do niedowidzenia oka zezującego.
Zez u niemowlaka – do kiedy jest normą?
Układ nerwowy noworodka oraz mięśnie oczu są jeszcze niedojrzałe i dopiero uczą się ze sobą współpracować. Z tego względu w pierwszych tygodniach życia ruchy gałek ocznych mogą być nieskoordynowane, a oczy mogą się „rozjeżdżać”. Na tym etapie sporadyczne, lekkie zezowanie jest zjawiskiem normalnym i nie powinno być powodem do niepokoju.
Około 2.–3. miesiąca życia mięśnie oczu oraz ośrodki wzrokowe w mózgu intensywnie się rozwijają. Niemowlę zaczyna wodzić wzrokiem za przedmiotami i stopniowo uczy się kontrolować ruchy gałek ocznych. Poruszają się one coraz bardziej synchronicznie, jednak nadal może się zdarzyć uciekanie jednego oka – szczególnie, gdy dziecko jest zmęczone, pobudzone lub skupia wzrok na blisko położonym przedmiocie. Jeśli zezowanie jest niewielkie i występuje okresowo, nadal uznaje się je za normę. Zwykle ustępuje ono samoistnie między 3. a 4. miesiącem życia.
Istnieje również zjawisko tzw. zeza pozornego, które bywa mylone z rzeczywistym problemem. Wynika ono ze specyficznej budowy twarzy – szerokiej nasady nosa oraz fałdek nakątnych w wewnętrznych kącikach oczu. Może to sprawiać wrażenie, że niemowlę zezuje, choć oczy są ustawione prawidłowo. Zez pozorny nie jest zaburzeniem wzroku, nie wymaga leczenia i zanika wraz ze wzrostem dziecka oraz zmianą proporcji twarzy.
Jeśli jednak rodzic ma wątpliwości, czy zez u dziecka jest przejściowy, warto skonsultować się z okulistą dziecięcym. Lekarz oceni wzrok dziecka i ustali, czy występują nieprawidłowości.
Zez u niemowlaka – kiedy powinien zaniepokoić?
Po ukończeniu 3. miesiąca życia mózg dziecka powinien już łączyć obrazy z oka prawego i lewego w jedną całość. Umożliwia to rozwój widzenia przestrzennego. Na tym etapie powinien być już obecny odruch fiksacji, czyli zdolność do patrzenia i śledzenia wzrokiem poruszających się przedmiotów. Oczy powinny pracować w pełnej koordynacji i być prawidłowo ustawione.
Zez utrzymujący się u 4-miesięcznego niemowlęcia jest sygnałem alarmowym, zwłaszcza jeśli:
-
niemowlę zezuje stale;
-
zezowanie nasila się lub dotyczy tylko jednego oka;
-
dziecko ma trudność z utrzymaniem kontaktu wzrokowego;
-
brak reakcji oczu na ruch przedmiotów;
-
niemowlę przekrzywia główkę podczas patrzenia, często mruży jedno oko lub mruga.
Powyższe objawy mogą wskazywać na problemy ze wzrokiem wymagające diagnostyki i ewentualnego leczenia.
Niepokojące jest również nagłe pojawienie się zeza, szczególnie u dziecka powyżej 6. miesiąca życia, które wcześniej nie miało problemu z koordynacją ruchów oczu. Może to wymagać pilnej diagnostyki.
Przyczyny zeza u noworodków i niemowląt
Zez u noworodków i niemowląt najczęściej wynika z niedojrzałości układu nerwowego oraz mięśni oczu. W niektórych przypadkach może mieć jednak inne przyczyny, takie jak:
-
nieskorygowane wady wzroku;
-
choroby oczu;
-
zaburzenia neurologiczne;
-
wady anatomiczne oka i jego okolic;
-
czynniki genetyczne;
-
wcześniactwo lub powikłania okołoporodowe.
Rzadziej zez może być związany z poważniejszymi schorzeniami, dlatego w razie wątpliwości konieczna jest konsultacja lekarska.
Jak wygląda zez u noworodków i niemowląt?
Zez może objawiać się na różne sposoby. Może dotyczyć jednego oka lub występować naprzemiennie.
Najczęściej u niemowląt występuje zez zbieżny, w którym jedno oko lub oboje oczu kierują się do wewnątrz, w stronę nosa. Często współwystępuje on z nadwzrocznością.
Może występować również:
-
zez rozbieżny – jedno oko lub oboje oczu kierują się na zewnątrz, w stronę ucha;
-
zez pionowy – jedno oko odchyla się ku górze lub ku dołowi;
-
zez ukryty – widoczny wyłącznie podczas pracy jednego oka.
Zez może mieć charakter stały lub pojawiać się okresowo, np. przy zmęczeniu.
Zez u niemowląt – co dalej?
Utrzymujący się zez u niemowlęcia wymaga konsultacji z okulistą dziecięcym. Wczesne rozpoznanie i wdrożenie odpowiedniego postępowania zwiększa szanse na uniknięcie powikłań w przyszłości.
Wizyta u okulisty dziecięcego rozpoczyna się od wywiadu z rodzicami. Lekarz pyta o objawy, przebieg ciąży i porodu oraz historię chorób w rodzinie. Następnie przeprowadza badanie dostosowane do wieku dziecka. Może:
-
ocenić reakcję oczu na światło oraz zdolność śledzenia poruszających się przedmiotów;
-
wykonać test naprzemiennego zasłaniania oczu (cover test), aby ocenić reakcję drugiego oka;
-
przeprowadzić test Hirschberga, który pozwala ocenić symetrię ustawienia oczu;
-
zbadać dno oka oraz ocenić wadę wzroku po podaniu kropli rozszerzających źrenice.
Im wcześniej zez zostanie rozpoznany, tym większe są szanse na jego skuteczne leczenie.
Jak leczyć zeza u niemowlaka?
Celem leczenia zeza u niemowląt jest przywrócenie prawidłowego ustawienia oczu oraz zapobieganie niedowidzeniu. Postępowanie zawsze dostosowuje się do przyczyny, rodzaju i nasilenia zeza.
Jeśli zez spowodowany jest wadą wzroku, lekarz przepisuje odpowiednio dobrane okulary korekcyjne. Pomagają one skorygować wadę i poprawić ustawienie gałek ocznych. Ich regularne noszenie może zmniejszyć nasilenie zeza, a czasem całkowicie go wyeliminować. U niemowląt stosuje się lekkie silikonowe okulary.
Jeśli zez powoduje niedowidzenie (leniwe oko), lekarz może zalecić okluzję, czyli zasłanianie silniejszego oka specjalnym plastrem, w celu zmuszenia oka słabszego do intensywniejszej pracy. Jest to metoda skuteczna, ale wymagająca od rodziców dużej konsekwencji i cierpliwości.
Ćwiczenia ortoptyczne stanowią kolejny element terapii. Są dostosowywane do indywidualnych potrzeb i możliwości dziecka oraz powinny być prowadzone pod nadzorem specjalisty. Ich celem jest poprawa współpracy obu oczu, koordynacji ich ruchów oraz widzenia obuocznego. Istotne jest, by były wykonywane regularnie i zgodnie z zaleceniami.
Przykładowe, proste ćwiczenia w formie zabawy to: wodzenie wzrokiem za kontrastową zabawką, pokazywanie lusterka (dziecko skupia wzrok na swoim odbiciu), zabawa w „a kuku!”, która sprzyja koncentracji wzroku na twarzy opiekuna.
Jeśli powyższe metody nie przynoszą oczekiwanych efektów lub zez jest znaczny, konieczna może być interwencja chirurgiczna. Operacja polega na korekcie działania mięśni odpowiedzialnych za ruchy gałek ocznych, aby przywrócić ich prawidłowe ustawienie.
Podsumowanie
Zez u niemowląt często jest naturalnym etapem rozwoju, zwłaszcza w pierwszych trzech miesiącach życia. Zwykle ustępuje samoistnie do ukończenia 4. miesiąca życia. Jeśli tak się nie dzieje, warto skonsultować się z okulistą dziecięcym.
Wczesna diagnoza i odpowiednio dobrane leczenie zwiększają szanse na przywrócenie prawidłowego ustawienia oczu. Nieleczony zez może prowadzić do poważnych problemów ze wzrokiem, w tym niedowidzenia.
Konsultacja merytoryczna tekstu - lek. Karolina Komar-Gruszka, specjalistka okulistyki
Źródła:
https://podyplomie.pl/okulistyka/28930,zez
https://www.mp.pl/pytania/pediatria/chapter/B25.QA.13.2.11
https://www.mp.pl/pacjent/okulistyka/chorobyoczu/neurookulistykaizez/74735,zez
Wytyczne dotyczące postępowania w przypadku zeza u dzieci; Piotr Loba, Anna Gotz-Więckowska, Wojciech Hautz, Alina Bakunowicz-Łazarczyk; Klinika Oczna 2022, 124.3, str. 127–130.
Wszelkie prawa zastrzeżone