Czym jest brzuch kortyzolowy? 

Brzuch kortyzolowy to potoczne określenie używane do opisania charakterystycznego odkładania się tkanki tłuszczowej w okolicy brzucha. Za głównego winowajcę jego powstawania, jak sama nazwa wskazuje, uznaje się podwyższony kortyzol i związany z nim stres. Termin ten stał się bardzo popularny jako proste wyjaśnienie problemów związanych z utrzymaniem prawidłowej masy ciała. 

Należy jednak podkreślić, że nie jest on ani rozpoznaniem medycznym, ani formalną nazwą jednostki chorobowej. Nie oznacza to jednak, że związek między stresem, kortyzolem a odkładaniem tkanki tłuszczowej na brzuchu nie istnieje. Jest on jednak znacznie bardziej złożony, niż mogłoby się wydawać. 

Bardziej adekwatnym określeniem stosowanym w medycynie jest otyłość brzuszna. Jej charakterystyczną cechą jest zwiększona ilość tkanki tłuszczowej w obrębie jamy brzusznej, w tym tłuszczu trzewnego otaczającego narządy wewnętrzne. Tłuszcz trzewny jest aktywny metabolicznie. Oznacza to, że wydziela hormony i substancje prozapalne, które nie tylko zaburzają gospodarkę organizmu, ale również zwiększają ryzyko cukrzycy typu 2, miażdżycy oraz chorób serca. W przeciwieństwie do tkanki tłuszczowej podskórnej wpływa na pracę całego organizmu, dlatego nadmiar tłuszczu trzewnego wiąże się z większym ryzykiem chorób metabolicznych.

Czym jest kortyzol? 

Kortyzol to hormon produkowany przez korę nadnerczy. Jest on niezbędny do prawidłowego funkcjonowania organizmu, ponieważ:

• reguluje gospodarkę węglowodanową, tłuszczową i białkową;

• utrzymuje prawidłowy poziom glukozy we krwi;

• wpływa na ciśnienie krwi;

• uczestniczy w regulacji rytmu snu i czuwania;

• ma działanie przeciwzapalne. 

Jego stężenie zmienia się w ciągu doby – najwyższe jest rano, wieczorem stopniowo obniża się. 

Kortyzol często nazywany jest hormonem stresu, ponieważ jego głównym zadaniem jest mobilizacja organizmu w sytuacjach stresowych. Krótkotrwały wzrost poziomu kortyzolu jest naturalną reakcją organizmu i pomaga poradzić sobie z zagrożeniem. Problem pojawia się wtedy, gdy stres utrzymuje się przez długi czas, a organizm pozostaje w stanie ciągłej mobilizacji.

Czy przewlekły stres sprzyja tyciu?

Przewlekły stres aktywuje oś podwzgórze–przysadka–nadnercza (oś HPA), która odpowiada za regulację wydzielania kortyzolu. Długotrwałe napięcie może zaburzać jej funkcjonowanie i wpływać na wydzielanie tego hormonu. 

Kortyzol zwiększa stężenie glukozy we krwi, w połączeniu z przewlekłym stresem może również sprzyjać większemu apetytowi (zwłaszcza na produkty wysokokaloryczne) oraz odkładaniu się tłuszczu trzewnego. 

Choć kortyzol bywa obwiniany za powstawanie tzw. brzucha kortyzolowego, jest to pewne uproszczenie. Nie zawsze stres powoduje odkładanie się tłuszczu na brzuchu i nie każdy tłuszcz na brzuchu jest równoznaczny z podwyższonym stężeniem kortyzolu. Na rozwój otyłości brzusznej wpływa wiele wzajemnie powiązanych czynników, a kortyzol jest tylko jednym z nich. 

Na zwiększenie się obwodu talii wpływa również:

• nieodpowiednio zbilansowana dieta;

• zwiększony apetyt;

• podjadanie;

• niedobór snu;

• brak aktywności fizycznej;

• wiek;

• zmiany hormonalne (np. menopauza);

• predyspozycje genetyczne;

• niektóre choroby;

• przyjmowanie niektórych leków. 

Kortyzol nie jest też jedynym hormonem, który może mieć związek z otyłością. Na zwiększenie masy ciała może również wpływać:

• insulina – jej nadmiar sprzyja odkładaniu się tkanki tłuszczowej;

• leptyna – hormon hamujący apetyt;

• grelina – hormon pobudzający apetyt;

• hormony tarczycy – jej niedoczynność może spowalniać metabolizm i zwiększać masę ciała;

• hormony wytwarzane w jelitach (np. GLP-1 i PYY) – regulują poczucie głodu i sytości. 

Stres może sprzyjać odkładaniu się tkanki tłuszczowej, ale nie działa w izolacji. To właśnie połączenie tych kilku różnych czynników zwiększa ryzyko przyrostu masy ciała. 

Kiedy kortyzol rzeczywiście wpływa na zmianę sylwetki?

Brzuch kortyzolowy często opisywany jest jako twardy, zwarty, wypukły, przypominający napompowaną piłkę. Prawda jest jednak taka, że sam wygląd brzucha nie pozwala wiarygodnie ocenić, czy jego przyczyną jest podwyższone stężenie kortyzolu. Odkładanie się tkanki tłuszczowej w okolicach brzucha może wynikać z wielu przyczyn, o których wspomnieliśmy wyżej. Dlatego sam wygląd brzucha jeszcze o niczym nie świadczy i nie jest podstawą do postawienia diagnozy. 

Istnieje jednak sytuacja, w której wpływ kortyzolu na wygląd sylwetki jest niezaprzeczalny. Jest nią zespół Cushinga, czyli stan wywołany przewlekłym i nadmiernym stężeniem kortyzolu we krwi (hiperkortyzolemia). Może on być spowodowany m.in. chorobami nadnerczy, przysadki mózgowej lub długotrwałym stosowaniem glikokortykosteroidów. Objawia się otyłością centralną, czyli nagromadzeniem tkanki tłuszczowej na brzuchu, twarzy (zaokrąglona, pełna twarz) i karku (tzw. „bawoli kark”) przy jednoczesnej szczupłości kończyn dolnych i górnych, co związane jest z zanikiem mięśni. Charakterystyczne dla zespołu Cushinga są również m.in.: cienka i zaczerwieniona skóra na twarzy, żywoczerwone rozstępy na brzuchu, łatwe powstawanie siniaków, nadciśnienie, zaburzenia miesiączkowania, impotencja, zaburzenia psychiczne. 

Kiedy zwiększonemu obwodowi brzucha towarzyszą właśnie takie, dodatkowe i niepokojące objawy, warto skonsultować się z endokrynologiem, który zleci badania laboratoryjne w tym m.in. oznaczenie kortyzolu we krwi, ślinie lub dobowej zbiórce moczu. Nie zaleca się natomiast wykonywać badań poziomu kortyzolu na własną rękę. O potrzebie diagnostyki powinien zdecydować lekarz na podstawie całego obrazu klinicznego. 

Dobrze jednak mieć na uwadze, że zespół Cushinga to rzadki stan i raczej nie jest on typowym wyjaśnieniem zwiększonego obwodu brzucha i trudności z jego redukcją. Dlatego u większości osób przyczyną zwiększonego obwodu talii nie jest nadmiar kortyzolu wynikający z choroby endokrynologicznej, lecz współwystępowanie wielu czynników związanych ze stylem życia i naturalnymi zmianami zachodzącymi w organizmie.

Co zrobić, by realnie zmniejszyć obwód pasa? 

Najskuteczniejszą metodą na zmniejszenie obwodu brzucha jest zmiana stylu życia, uwzględniająca:

• odpowiednią ilość snu – regularny sen i stały rytm dobowy regulują prawidłowe funkcjonowanie osi podwzgórze-przysadka-nadnercza, odpowiedzialnej za wydzielanie kortyzolu;

• regularną aktywność fizyczną – pomaga zredukować tkankę tłuszczową i ograniczać negatywne skutki przewlekłego stresu;

• odpowiednio zbilansowaną dietę – dieta bogata w warzywa, owoce, błonnik i niskoprzetworzone produkty reguluje gospodarkę insulinową;

• redukcję stresu – regularny ruch, ćwiczenia oddechowe, medytacja mogą wspierać prawidłowe funkcjonowanie osi podwzgórze–przysadka–nadnercza oraz ułatwiać radzenie sobie ze stresem. 

Nie ma cudownego suplementu spalającego tkankę tłuszczową w okolicach brzucha, którego skuteczność potwierdzono w badaniach klinicznych. W tym przypadku potrzebne są realne działania i poprawa jakości życia, które wspierają prawidłowe funkcjonowanie organizmu, pomagają utrzymać prawidłową masę ciała i lepiej radzić sobie z przewlekłym stresem. 

Podsumowanie

Brzuch kortyzolowy nie jest rozpoznaniem medycznym, ale nie jest też całkowitym mitem. Przewlekły stres może sprzyjać przybieraniu na wadze i odkładaniu się tkanki tłuszczowej na brzuchu, ale winowajcą nie jest jedynie podwyższony kortyzol. Dzieje się tak za sprawą połączenia kilku innych czynników. Za zwiększony obwód talii odpowiada wiele czynników, m.in. dieta, styl życia, aktywność fizyczna, sen, gospodarka hormonalna czy predyspozycje genetyczne. 

Profesjonaliści

W Centrum Medycznym Babka Medica w Warszawie skorzystasz z konsultacji z doświadczonymi endokrynologami, wykonasz także wszystkie niezbędne badania krwi w jednym z naszych punktów pobrań.