Kiedy swobodna mowa przestaje być oczywista – afazja i dyzartria

Dla większości z nas możliwość swobodnego porozumiewania się za pomocą mowy jest umiejętnością tak naturalną, że jej utrata wydaje się nieprawdopodobna. Tymczasem to mózg i cały układ nerwowy człowieka umożliwiają komunikowanie się za pomocą słów i jak każdy element ludzkiego ciała mogą ulec uszkodzeniu. Udary mózgu, wypadki komunikacyjne oraz różne przewlekłe choroby układu nerwowego mogą sprawić, że mówienie i rozumienie mowy będą utrudnione lub niemal niemożliwe. W zależności od miejsca uszkodzenia układu nerwowego mogą wystąpić różne zespoły objawów.

Afazja – ubrać myśli w słowa

Afazja to zaburzenia mechanizmów programujących czynności mowy, występujące u człowieka, który wcześniej mowę opanował. Zaburzenia te mogą mieć różne nasilenie i są spowodowane uszkodzeniem odpowiednich struktur mózgowych. Tak więc problem stwarza etap, który można nazwać planowaniem mowy, czyli, upraszczając, przekładaniem myśli na słowa – osoba z afazją wie, co chce powiedzieć, ale nie jest w stanie „ubrać myśli w słowa”. O ile nie współwystępują inne uszkodzenia mózgu, pacjent z afazją jest w pełni sprawny umysłowo.

Ze względu na charakterystyczne objawy możemy wyróżnić różne typy afazji. Główny podział kliniczny wyodrębnia afazję ruchową i czuciową. Pacjent z afazją ruchową mówi mało, z trudem, ze zniekształceniami, w zasadzie rozumie mowę. Pacjent z afazją czuciową zazwyczaj mówi płynnie, ale z błędami, czasem jego wypowiedzi mają charakter tzw. żargonu afatycznego, a więc ciągów niezrozumiałych dla odbiorcy. Pacjent taki ma problemy z rozumieniem mowy. Oba typy afazji mogą wystąpić równocześnie. Logopedzi stosują również bardziej szczegółowe klasyfikacje, uwzględniając objawy takie jak: trudności z aktualizacją (przypomnieniem sobie) wyrazu, stosowanie nieodpowiednich form gramatycznych, zniekształcenia dźwięków, parafazje (zastąpienie danej głoski inną głoską, danego wyrazu innym wyrazem), zaburzenia powtarzania i inne.

Mowa afatyka nie jest zaburzona na poziomie realizacji, a więc nie są charakterystyczne nieprawidłowości oddechowe, w funkcjonowaniu aparatu mowy, napięciu mięśniowym.

Dyzartria – trudność wypowiadania

Zespołem objawów, w którego skład wchodzą nieprawidłowa artykulacja głosek, zaburzenia oddychania, fonacji i wtórnie prozodii (akcentu, intonacji) jest dyzartria. Te dysfunkcje spowodowane są uszkodzeniem części ruchowej ośrodkowego i/lub obwodowego układu nerwowego. Uszkodzenie układu nerwowego może wpływać na napięcie mięśniowe w obrębie aparatu artykulacyjnego lub oddechowego: może stać się ono zbyt niskie, zbyt wysokie, zmienne.

W zależności od miejsca i stopnia uszkodzenia mowa osoby z dyzartrią może być cicha, monotonna, skandowana, zdławiona, nosowa. Mogą występować nagłe, niekontrolowane zmiany głośności wypowiedzi, zniekształcenia głosek. Stopień nasilenia objawów decyduje, o tym w jakim zakresie mowa osoby z dyzartrią będzie zrozumiała dla odbiorców.

W odróżnieniu od afazji, nie mamy w tym przypadku do czynienia z zaburzeniami programowania mowy, a jej realizacji. Pacjent z dyzartrią nie ma trudności z przełożeniem myśli na słowa, z aktualizacją wyrazów, nie popełnia błędów gramatycznych.

Zdarza się, że pacjent z uszkodzeniem układu nerwowego ma objawy zarówno afazji, jak i dyzartrii.

Terapia afazji i dyzartrii

Dyzartria i afazja nie są chorobami. Są zespołami objawów wynikającymi z choroby lub uszkodzenia mechanicznego. Objawy te wymagają systematycznej terapii logopedycznej. Żaden lekarz ani logopeda nie są w stanie przewidzieć, czy i w jakim czasie pacjent będzie mógł wrócić do pełnej sprawności komunikacyjnej. Zależy to od bardzo wielu czynników zarówno tych niezależnych od pacjenta – głębokość i rozległość uszkodzeń układu nerwowego, typ zaburzeń, ogólny stan zdrowia – oraz tych, na które pacjent ma wpływ pośrednio lub bezpośrednio – czas podjęcia terapii po udarze lub urazie, regularność zajęć, motywacja i zaangażowanie w terapię.

Trzeba podkreślić, że podjęcie terapii logopedycznej zawsze ma sens – niezależnie od rozległości uszkodzenia i stopnia nasilenia objawów. Z pomocą logopedy oraz ćwiczeń wykonywanych w domu pacjent ma szansę na wyeliminowanie niektórych bądź większości objawów afazji lub dyzartrii.

Leave a reply